Καθημερινά πλέον, λόγω και του ισχυρού El Niño που επικρατεί και αναμένεται να επικρατήσει για αρκετούς μήνες ακόμα, ακούμε όλο και περισσότερα άτομα να μιλάνε για αυτό και για τις συνέπειες που μπορεί να φέρει. Τι είναι όμως όντως αυτό;

Το ENSO (El Niño–Southern Oscillation) είναι ένας φυσικός κύκλος του κλιματικού συστήματος, ο οποίος αφορά κυρίως τον τροπικό Ειρηνικό Ωκεανό και την ατμόσφαιρα πάνω από αυτόν. Αποτελείται από δύο βασικές φάσεις, το El Niño και το La Niña, ενώ όταν δεν επικρατεί κάποια από τις δύο μιλάμε για ουδέτερη φάση (ENSO-neutral). Οι φάσεις αυτές εμφανίζονται κατά μέσο όρο κάθε 2–7 χρόνια, χωρίς όμως να ακολουθούν σταθερό χρονικό μοτίβο.

Παρότι το ENSO ξεκινά χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από την Ελλάδα, μπορεί να επηρεάσει την ατμοσφαιρική κυκλοφορία σε πολύ μεγαλύτερη έκταση. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει άμεση σχέση μεταξύ ENSO και του καιρού στην Ελλάδα. Δεν μπορούμε, για παράδειγμα, να πούμε ότι ένα El Niño σημαίνει από μόνο του έναν θερμό ή ψυχρό χειμώνα στη χώρα μας.

Τι αλλάζει στον Ειρηνικό;

Κατά τη διάρκεια ενός El Niño, τα νερά στον κεντρικό και ανατολικό τροπικό Ειρηνικό γίνονται θερμότερα από τα κανονικά, ενώ κατά τη διάρκεια ενός La Niña γίνονται ψυχρότερα. Αυτή η αλλαγή επηρεάζει την κατανομή των βροχοπτώσεων και της θέρμανσης στην τροπική ατμόσφαιρα. Η αλλαγή αυτή μπορεί στη συνέχεια να δημιουργήσει μεγάλης κλίμακας κυματισμούς στην ατμόσφαιρα.

Πηγή: IRI (International Research Institute for Climate and Society), Columbia University — μέσω NOAA Climate.gov

Οι κυματισμοί αυτοί μπορούν να μεταδοθούν σε πολύ μεγάλες αποστάσεις και να επηρεάσουν τη θέση και την ένταση των αεροχειμάρρων (jet streams), αλλά και τη διαδρομή των βαρομετρικών συστημάτων. Οι τηλεσυνδέσεις αυτές αποτελούν έναν από τους βασικούς τρόπους με τους οποίους το ENSO μπορεί να επηρεάσει περιοχές πολύ μακριά από τον Ειρηνικό.

Πώς χωρίζονται το El Niño και το La Niña;

Για να καθοριστεί η φάση του ENSO, εξετάζεται μεταξύ άλλων η θερμοκρασία της επιφάνειας της θάλασσας σε μια συγκεκριμένη περιοχή του τροπικού Ειρηνικού, γνωστή ως Niño 3.4. Εκεί συγκρίνεται η πραγματική θερμοκρασία της θάλασσας με τη μέση τιμή της. Όταν η θερμοκρασία είναι αρκετά πάνω από τα κανονικά επίπεδα, έχουμε θετική απόκλιση και ευνοούνται συνθήκες El Niño. Αντίθετα, όταν βρίσκεται αρκετά κάτω από τα κανονικά επίπεδα, έχουμε αρνητική απόκλιση και ευνοούνται συνθήκες La Niña.

Ως βασικό όριο χρησιμοποιείται η απόκλιση των ±0,5°C στην περιοχή Niño 3.4, αν και για την επίσημη αναγνώριση ενός επεισοδίου εξετάζεται και η επιμονή της ανωμαλίας, καθώς και η αντίστοιχη ατμοσφαιρική απόκριση. Όσο μεγαλύτερη είναι η θετική ή αρνητική απόκλιση, τόσο ισχυρότερο μπορεί να χαρακτηριστεί το επεισόδιο. Για αυτό και συναντάμε χαρακτηρισμούς όπως ασθενές, μέτριο, ισχυρό ή πολύ ισχυρό El Niño/La Niña.

Και πού βρίσκεται η Ελλάδα σε όλα αυτά;

Το ENSO δεν επηρεάζει άμεσα την Ελλάδα. Η αλλαγή στον Ειρηνικό μπορεί να επηρεάσει την ατμοσφαιρική κυκλοφορία, η οποία με τη σειρά της μπορεί να επηρεάσει τον Ατλαντικό, τους αεροχειμάρρους και τις αντικυκλωνικές ή υφεσιακές δομές πάνω από την Ευρώπη. Επομένως, το ENSO μπορεί να αλλάξει τις πιθανότητες να εμφανιστούν ορισμένα μοτίβα κυκλοφορίας στην Ευρώπη, αλλά η τελική κατάσταση πάνω από την Ελλάδα εξαρτάται από πολλούς ακόμη παράγοντες.

Ακόμη και σε δύο διαφορετικά επεισόδια El Niño, η ατμοσφαιρική απόκριση μπορεί να διαφέρει σημαντικά. Η επίδραση του ENSO στην Ευρώπη είναι γενικά πιο έμμεση και μεταβλητή, καθώς περνά μέσα από τις μεγάλης κλίμακας διατάξεις της ατμόσφαιρας.

Για παράδειγμα, ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες του καιρού της Ελλάδας τον χειμώνα είναι ο NAO (North Atlantic Oscillation). Ο δείκτης αυτός περιγράφει σε μεγάλο βαθμό τη διαφορά της ατμοσφαιρικής πίεσης μεταξύ των υποτροπικών περιοχών του Ατλαντικού και των υψηλότερων γεωγραφικών πλατών. Η φάση του NAO συνδέεται στενά με τη θέση και την ένταση του αεροχειμάρρου του Βόρειου Ατλαντικού και με τη διαδρομή των βαρομετρικών χαμηλών.

Ο AO (Arctic Oscillation) αφορά ακόμη μεγαλύτερη κλίμακα και περιγράφει κυρίως τη διαφορά στην ατμοσφαιρική πίεση μεταξύ της Αρκτικής και των μεσαίων γεωγραφικών πλατών του βόρειου ημισφαιρίου. Η φάση του μπορεί να επηρεάσει το πόσο εύκολα ψυχρές αέριες μάζες παραμένουν εγκλωβισμένες στις πολικές περιοχές ή κατεβαίνουν προς τα νοτιότερα γεωγραφικά πλάτη. Έτσι, για τον καιρό της Ελλάδας, οι NAO και AO, μαζί με τη θέση των αεροχειμάρρων, των αντικυκλωνικών ράχεων και των χαμηλών πιέσεων, είναι συνήθως πολύ πιο άμεσα χρήσιμοι δείκτες από το να κοιτάμε μόνο τη φάση του ENSO.

Τι μπορεί αυτό να σημαίνει για τον φετινό χειμώνα;

Είναι πολύ νωρίς για να πει κανείς με οποιαδήποτε σιγουριά τι θα συμβεί, ειδικά φέτος που το El Niño αναμένεται να εξελιχθεί σε ένα από τα ισχυρότερα επεισόδια των τελευταίων δεκαετιών. Ωστόσο, μαζί με αυτό αξίζει να δούμε και μια άλλη ενδιαφέρουσα παράμετρο.

Η QBO (Quasi-Biennial Oscillation - Σχεδόν Διετής Ταλάντωση) είναι μια περιοδική αλλαγή στη διεύθυνση των ανέμων, από ανατολικούς σε δυτικούς και αντίστροφα, στη στρατόσφαιρα πάνω από τον ισημερινό της Γης. Η αλλαγή αυτή επαναλαμβάνεται περίπου κάθε 28-29 μήνες και μπορεί να επηρεάσει την ατμοσφαιρική κυκλοφορία σε μεγαλύτερη κλίμακα. Φέτος, θα έχουμε δυτική QBO.

Σε χρόνια με El Niño και δυτική QBO, η πολική δίνη τείνει να ξεκινά τον χειμώνα ισχυρότερη, ιδιαίτερα στο πρώτο μισό. Αυτό έχει παρατηρηθεί ήδη φέτος, όπως μπορούμε να δούμε και στο διάγραμμα παρακάτω, αφού η πολική δίνη είναι ήδη πιο ισχυρή από τον μέσο όρο των προηγούμενων ετών. Ωστόσο, η αυξημένη δραστηριότητα των πλανητικών κυμάτων Rossby που μπορεί να προκαλεί το El Niño μπορεί να οδηγήσει σε σταδιακή εξασθένησή της, με το δεύτερο μισό του χειμώνα να είναι συχνά πιο ευνοϊκό για διαταραχές της πολικής δίνης.

Πηγή: ECMWF – Mean zonal wind at 10 hPa, Sub-seasonal range forecast

Αν πάμε πίσω αρκετές δεκαετίες, μπορούμε να βρούμε δύο χειμώνες όπου επικρατούσε πολύ ισχυρό El Niño, αλλά και δυτική φάση της QBO. Αυτοί είναι του 1982-83 και του 2015-16. Με την ανάλυση αυτών των χειμώνων, μπορούμε να βγάλουμε τα εξής συμπεράσματα:

  • α) Αρκετά διαφορετικοί χειμώνες όσον αφορά τη θερμοκρασία και τον υετό: Ο χειμώνας του 1982-83 ήταν ιδιαίτερα ψυχρός, με αρκετές κακοκαιρίες και μέρες έντονου ψύχους, ενώ του 2015-16 ήταν το ακριβώς αντίθετο. Ωστόσο, ακόμη και το 2015-16 υπήρχαν λίγες μέρες που επικρατούσαν πολύ ψυχρές συνθήκες, ενώ είχαν σημειωθεί και χιονοπτώσεις σε Αττική και Εύβοια.

  • β) Το κοινό στοιχείο: Ενώ δεν υπάρχει κάποια ξεκάθαρη σύνδεση όσον αφορά τον υετό και τη θερμοκρασία, αξίζει κάποιος να παρατηρήσει την κυκλοφορία στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας, ιδιαίτερα στα 500 hPa, κατά τη διάρκεια αυτών των δύο χειμώνων. Στους χάρτες των 500 hPa φαίνεται πως, ενώ στη Νότια Ευρώπη εμφανίζονταν συχνά αντικυκλωνικές συνθήκες, υπήρχαν αρκετές μέρες κατά τις οποίες ο αντικυκλώνας επεκτεινόταν βόρεια και μαζευόταν προς τα δυτικά. Μια τέτοια διάταξη, παρόλο που ως γενική εικόνα μπορεί να δείχνει πιο θερμές συνθήκες από τα φυσιολογικά για τη Νότια Ευρώπη, μπορεί ταυτόχρονα να αφήσει ανοιχτό το παράθυρο για ψυχρές εισβολές και χιονοκακοκαιρίες από τα ΒΑ.

Ένα τέτοιο παράδειγμα ήταν και η χιονόπτωση στην Αττική τον χειμώνα του 2015-16. Αντίθετα, μια τέτοια διάταξη δεν είναι απαραίτητα ευνοϊκή για τα βόρεια ηπειρωτικά, καθώς σε αρκετές περιπτώσεις οι ψυχρές εισβολές μπορούν να φέρουν περισσότερο ξηρό ψύχος, χωρίς σημαντικά φαινόμενα.

Συνοψίζοντας, είναι πολύ νωρίς για να βγει οποιοδήποτε ασφαλές συμπέρασμα για τον φετινό χειμώνα. Ακόμα και με την ανάλυση παρόμοιων χειμώνων, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε από τώρα την τελική κυκλοφορία. Ωστόσο, το ENSO, η QBO και οι υπόλοιποι παράγοντες μπορούν να μας δώσουν ορισμένες ενδείξεις για το πιθανό υπόβαθρο της κυκλοφορίας. Το τι τελικά θα συμβεί στην Ελλάδα θα εξαρτηθεί περισσότερο από την πραγματική εξέλιξη των NAO, AO, των αεροχειμάρρων και των αντικυκλωνικών και υφεσιακών διατάξεων κατά τη διάρκεια του χειμώνα.